• el
Αθήνα: 210 7257617 210 7233848
Θεσσαλονίκη: 2310 237040

2. 1981 – 1994: Από την αδράνεια στο μαζικό πανικό

Εάν η πρώτη περίοδος της ιστορίας του HIV/AIDS συνδέεται στενότερα με τις χώρες της κεντρικής Αφρικής (βλ. 1920 – 1980: Η προέλευση και η αρχική εξάπλωση του HIV), η δεύτερη επικεντρώνεται κατά κύριο λόγο στις ΗΠΑ, τη χώρα που υπήρξε το επίκεντρο των σημαντικότερων κοινωνικοπολιτικών και επιστημονικών εξελίξεων, που σε μεγάλο βαθμό καθόρισαν την αντιμετώπιση της επιδημίας του HIV/AIDS στα επόμενα χρόνια.

2.1. Τα πρώτα ανεξήγητα περιστατικά

Τους πρώτους μήνες του 1981, παρατηρήθηκε σε νοσοκομεία του Λος Άντζελες, του Σαν Φρανσίσκο και της Νέας Υόρκης μια ανεξήγητη αύξηση στην επίπτωση ορισμένων ιδιαίτερα ασυνήθιστων νοσημάτων σε νέους και μέχρι πρότινος υγιείς ανθρώπους, όπως η πνευμονία από πνευμοκύστη carinii, μια σοβαρή λοίμωξη του αναπνευστικού, και το σάρκωμα Kaposi, μια ιογενής μορφή καρκίνου του δέρματος. Το αξιοπερίεργο ήταν ότι τα συγκεκριμένα νοσήματα είναι εξαιρετικά σπάνια και τυπικά εμφανίζονται μόνο σε ασθενείς που βρίσκονται σε βαριά ανοσοκαταστολή. Όντως, διαπιστώθηκε γρήγορα ότι κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών των ανθρώπων ήταν η σχεδόν παντελής απουσία Τ4 βοηθητικών λεμφοκυττάρων στο αίμα τους, δηλαδή η πολύ σοβαρή ανεπάρκεια του ανοσοποιητικού τους συστήματος (βλ. Με ποιον τρόπο ο HIV προσβάλλει το ανοσοποιητικό σύστημα;). Δεν υπήρχε όμως καμία προφανής αιτία που να εξηγεί για ποιον λόγο συνέβαινε αυτό.

Τον Ιούνιο του 1981, το Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (CDC) των ΗΠΑ, διαπιστώνοντας το πρωτόγνωρο της κατάστασης και θέλοντας να επιστήσει την προσοχή των ιατρών και να ενθαρρύνει την αναφορά παρόμοιων περιστατικών στα υπόλοιπα νοσοκομεία της χώρας, δημοσίευσε στην εβδομαδιαία περιοδική του έκδοση Morbidity and Mortality Weekly Report μια κλινική περιγραφή των 5 πρώτων αυτών ασθενών (βλ. Εικόνα 6) [9]. Ήταν η πρώτη επίσημη επιστημονική δημοσίευση σχετικά με το σύνδρομο που, έναν χρόνο περίπου μετά, θα ονομαζόταν AIDS. Έως το τέλος του έτους, τα καταγεγραμμένα περιστατικά έφτασαν τα 270. Με κατεστραμμένο το ανοσοποιητικό τους σύστημα, οι ασθενείς αυτοί ήταν ουσιαστικά παραδομένοι σε μια σειρά εξαντλητικών νοσημάτων, χωρίς να υπάρχει καμία θεραπευτική δυνατότητα. Οι περισσότεροι πέθαιναν μέσα σε λίγους μήνες.

picture6

Εικόνα 6. Η πρώτη επιστημονική αναφορά του συνδρόμου που, ένα χρόνο μετά, θα ονομαζόταν AIDS
(http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm)

2.2.  Η ταύτιση του AIDS με την ανδρική ομοφυλοφιλία

Αυτό που εξαρχής έκανε εντύπωση στην αμερικανική ιατρική κοινότητα, ήταν το γεγονός ότι η συντριπτική πλειοψηφία των εν λόγω περιστατικών αφορούσε σε νέους ομοφυλόφιλους άνδρες με χαρακτηριστικό κοινωνικό προφίλ: ιδιαίτερα ενεργοί σεξουαλικά για περίπου μία δεκαετία, συχνές εναλλαγές συντρόφων και συχνή χρήση ψυχαγωγικών ναρκωτικών. Άλλωστε, οι περισσότερες αναφορές προέρχονταν από μεγάλα αστικά κέντρα, όπως η Νέα Υόρκη, το Λος Άντζελες και το Σαν Φρανσίσκο, όπου ο απόηχος των ριζοσπαστικών κινημάτων της δεκαετίας του ’60 ήταν ακόμη ισχυρός και όπου, λόγω της σχετικής ανοχής προς την ομοφυλοφιλία, ήταν συγκεντρωμένο το μεγαλύτερο τμήμα του gay νεανικού πληθυσμού της χώρας. Αντίθετα, η στάση της υπόλοιπης, κατά βάση πουριτανικής και συντηρητικής, αμερικανικής κοινωνίας της εποχής προς την ομοφυλοφιλία ήταν σαφώς αρνητική και οι gay άνδρες αποτελούσαν μια στιγματισμένη και σε μεγάλο βαθμό περιθωριοποιημένη κοινωνική ομάδα [10].

Δεν ήταν, επομένως, δύσκολο να θεωρηθεί από το μεγαλύτερο τμήμα της αμερικανικής κοινωνίας, επιστημονικής και μη, πως η νέα ασθένεια με κάποιον τρόπο σχετίζεται ή και οφείλεται στη μη αποδεκτή σεξουαλική συμπεριφορά και τις συνήθειες των ομοφυλόφιλων ανδρών. Αρχικά, ενοχοποιήθηκε η χρήση των poppers, μια ομάδα εισπνεόμενων ναρκωτικών ιδιαίτερα δημοφιλών μεταξύ των gay ανδρών. Μια άλλη ερμηνεία που προτάθηκε ήταν αυτή της «υπερφόρτωσης του ανοσοποιητικού συστήματος», σύμφωνα με την οποία, η συχνή επίπτωση σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νοσημάτων μεταξύ των gay ανδρών προκαλούσε τελικά την εξάντληση και κατάρρευση του ανοσοποιητικού τους συστήματος [11]. Δεν έλειψαν, βέβαια, και οι θρησκευτικού τύπου εξηγήσεις, κατά τις οποίες, το AIDS δεν ήταν παρά μια (για αρκετούς ευπρόσδεκτη) τιμωρητική παρέμβαση του θεού προς όσους παραβίαζαν τους νόμους του.

Από την πολύ αρχή της ιστορίας του, λοιπόν, το HIV/AIDS συνδέθηκε με την ανδρική ομοφυλοφιλία, τη σεξουαλική ελευθεριότητα και την εν γένει «παρεκκλίνουσα» σεξουαλική συμπεριφορά, ώστε έγινε κατανοητό περισσότερο με όρους ηθικής, παρά της ιατρικής επιστήμης [10,12,13]. Το γεγονός αυτό υπήρξε από πολλές απόψεις καθοριστικό για τον τρόπο με τον οποίο η επιδημία αντιμετωπίστηκε στις ΗΠΑ και άλλες χώρες του δυτικού κόσμου στα επόμενα χρόνια και, σε μεγάλο βαθμό, έως και σήμερα (βλ. και «Ομάδες υψηλού κινδύνου» ή οι απαρχές του στίγματος»).

picture7

Εικόνα 7. Greenwich Village, Νέα Υόρκη: το σημαντικότερο κέντρο της αμερικανικής gay κοινότητας κατά τη δεκαετία του ’80 και η συνοικία που δέχθηκε το μεγαλύτερο πλήγμα τα πρώτα χρόνια της επιδημίας του HIV/AIDS [11]

2.3. Από την περιφρόνηση στη μαζική υστερία

Από πολύ νωρίς υπήρχαν ενδείξεις ότι το AIDS δεν αφορά μονάχα τους gay άνδρες, αλλά το σύνολο του πληθυσμού. Ήδη, μέσα στο 1981, υπήρχαν αναφορές για μετάδοση της ανεξήγητης ακόμη ασθένειας σε γυναίκες μέσω ετεροφυλικής σεξουαλικής επαφής, τόσο στις ΗΠΑ, όσο και σε χώρες της Ευρώπης και ιδίως της Αφρικής. Επιπλέον, από το Νοέμβριο του 1981, ξεκινώντας από τη συνοικία του Bronx στη Νέα Υόρκη, άρχισε να διαπιστώνεται ένας ολοένα αυξανόμενος αριθμός νέων διαγνώσεων AIDS μεταξύ των ανθρώπων που έκαναν ενέσιμη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών. Η ομάδα του πληθυσμού όμως που αναλογικά δέχθηκε το μεγαλύτερο πλήγμα, ήδη από το 1982, ήταν οι άνθρωποι που δέχονταν τακτικά μεταγγίσεις αίματος (κυρίως ασθενείς με αιμορροφιλία, μια κληρονομική διαταραχή της πηκτικότητας του αίματος). Μέσα στα επόμενα λίγα χρόνια, το 50% των αιμορροφιλικών ασθενών είχε μολυνθεί με τον HIV.

picture8

Εικόνα 8. Bronx, Νέα Υόρκη: Μετά τους ομοφυλόφιλους άνδρες, οι χρήστες ενδοφλέβιων ναρκωτικών, κυρίως Αφροαμερικανοί, ήταν η δεύτερη ομάδα του πληθυσμού των ΗΠΑ που πλήγηκε από το HIV/AIDS

Παρόλα αυτά, τόσο οι κυβερνητικές αρχές, όσο και το μεγαλύτερο τμήμα της αμερικανικής κοινωνίας αλλά και της επιστημονικής κοινότητας, εξακολουθούσε να θεωρεί το AIDS ένα πρόβλημα αποκλειστικά των ομοφυλόφιλων ανδρών και των ουσιοεξαρτημένων ανθρώπων, περιθωριοποιημένων δηλαδή ομάδων του πληθυσμού που αντιμετωπίζονταν, στην καλύτερη περίπτωση, με αδιαφορία και περιφρόνηση. Εξάλλου, η επιδημία του HIV/AIDS εμφανίστηκε μετά από μια περίοδο έντονης κινηματικής δράσης υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων μειονοτικών ομάδων του πληθυσμού, όπως οι ομοφυλόφιλοι και οι Αφροαμερικανοί, γεγονός που είχε τροφοδοτήσει μια βαθιά σύγκρουση και πόλωση στην τότε αμερικανική κοινωνία (βλ. «Ομάδες υψηλού κινδύνου» ή οι απαρχές του στίγματος»). Έτσι, η εκδήλωση συμπάθειας ή ενδιαφέροντος προς τους ασθενείς με AIDS μπορούσε εύκολα να εκληφθεί ως υποστήριξη προς την gay κοινότητα και τα αντίστοιχα ακτιβιστικά κινήματα, κάτι που λειτουργούσε αποτρεπτικά για το μεγαλύτερο τμήμα του πολιτικού και επιστημονικού κόσμου [12].

Δεν προκαλεί, λοιπόν, εντύπωση το γεγονός ότι η αντιμετώπιση των ασθενών με AIDS, τα πρώτα αυτά χρόνια της επιδημίας, χαρακτηριζόταν από αδιαφορία, έως και εχθρότητα. Πριν καθιερωθεί ο όρος AIDS, τον Αύγουστο του 1982, η πλειοψηφία του κόσμου αναφερόταν στο νέο σύνδρομο με απαξιωτικούς όρους, όπως GRID (Gay-related immune deficiency: ανοσοανεπάρκεια των gay, ομόηχο του greed: απληστία, λαιμαργία), Gay Cancer (καρκίνος των gay) ή Gay Plague (πανούκλα των gay). Δημόσια πρόσωπα, ιδίως από τον υπερσυντηρητικό θρησκευτικό κύκλο, δήλωναν την ικανοποίησή τους για την θεϊκή παρέμβαση που επιτέλους θα καθάριζε την κοινωνία από την ηθική διαστροφή που έφερναν οι ομοφυλόφιλοι. Σε συνέδρια του ρεπουμπλικανικού κόμματος είχαν εμφανιστεί συνθήματα, όπως “AIDS is killing all the right people” («Το AIDS σκοτώνει αυτούς που πρέπει»). Η έναρξη, άλλωστε, της επιδημίας του HIV/AIDS στις ΗΠΑ συμπίπτει χρονικά με τη θητεία του συντηρητικού ρεπουμπλικάνου πολιτικού Ronald Reagan ως 40ου προέδρου των ΗΠΑ (1981-1989). Σε όλα τα χρόνια της προεδρίας του Reagan και παρόλο που κάθε χρόνο οι θάνατοι εξαιτίας του AIDS διπλασιάζονταν, η επιδημία του HIV/AIDS σε μεγάλο βαθμό αγνοήθηκε και δεν λήφθηκε κανένα ουσιαστικό μέτρο πρόληψης ή αντιμετώπισής της, ενώ και η σχετική έρευνα σταθερά υποχρηματοδούταν [10,12,13].

Το γεγονός που συντάραξε την εφησυχασμένη ως τότε αμερικανική κοινωνία και έφερε το AIDS στο ευρύ προσκήνιο ήταν ο θάνατος του χολιγουντιανού κινηματογραφικού αστέρα Rock Hudson, στις 2 Οκτωβρίου του 1985. Ήταν ο πρώτος θάνατος από AIDS ενός πασίγνωστου και εξαιρετικά δημοφιλούς προσώπου, που δεν ανήκε βέβαια στις περιθωριοποιημένες ομάδες των ομοφυλόφιλων ανδρών ή των ουσιοεξαρτημένων.

 

picture9apicture9b
Εικόνα 9. Ο ηθοποιός Rock Hudson στο απόγειο της δημοφιλίας του (αριστερά) και στην τελευταία του δημόσια εμφάνιση (δεξιά), τρεις μήνες πριν πεθάνει από AIDS

Ο θάνατος του Rock Hudson έκανε τους αμερικανούς πολίτες να αντιληφθούν ότι το AIDS αφορά τους πάντες. Δυστυχώς, όμως, η συνειδητοποίηση αυτή, συνδυαζόμενη με την άγνοια γύρω από τους τρόπους μετάδοσης και μη μετάδοσης του HIV και την αμηχανία της ιατρικής κοινότητας, πυροδότησε ένα εκτεταμένο κλίμα τρόμου και μαζικής υστερίας, τροφοδοτούμενο και από δημόσιες δηλώσεις πολιτικών προσώπων.

picture10picture10b
picture10g

Εικόνα 10. Το 1985, η αμερικανική κοινωνία κατελήφθη από έντονο τρόμο και μαζική υστερία για το AIDS

Ο ίδιος ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ronald Reagan, σε συνέντευξη τύπου τον Σεπτέμβριο του 1985, μία από τις ελάχιστες δημόσιες τοποθετήσεις του για το θέμα, ερωτήθηκε εάν θα δεχόταν να φοιτούν τα παιδιά του σε σχολείο όπου φοιτούν και μαθητές με HIV/AIDS, με αφορμή διαμαρτυρίες γονέων και περιστατικά εκδίωξης οροθετικών αιμορροφιλικών μαθητών από σχολεία που είχαν λάβει χώρα εκείνη την περίοδο. Η απάντηση ήταν η εξής (ελεύθερη απόδοση): «Η επιστήμη δεν έχει προσφέρει μέχρι σήμερα οριστικές απαντήσεις για το αν η καθημερινή επαφή είναι ασφαλής. Μέχρι να γίνει αυτό, κατανοώ τις αντιδράσεις των γονιών» [12].

 

picture11

Εικόνα 11. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ronald Reagan, σε συνέντευξη τύπου το 1985, δικαιώνει τους φόβους των γονιών για τα παιδιά τους που φοιτούν μαζί με μαθητές με HIV/AIDS

Οι περιπτώσεις εκδίωξης από σχολεία μαθητών με αιμορροφιλία που είχαν βρεθεί θετικοί στον HIV, ύστερα από μετάγγιση μολυσμένου αίματος, είναι ενδεικτικές του φόβου και του πανικού που επικράτησε. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της οικογένειας Ray στη Φλόριντα το 1986, στης οποίας τα 3 παιδιά, που όλα έπασχαν από αιμορροφιλία, απαγορεύτηκε η είσοδος στο σχολείο μετά τη διάγνωσή τους με HIV. Όταν το επόμενο έτος τα παιδιά επέστρεψαν με δικαστική απόφαση στο σχολείο, το σπίτι τους πυρπολήθηκε ολοσχερώς και η οικογένεια αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την πόλη. Μεγαλύτερη όμως δημοσιότητα έλαβε η δικαστική διαμάχη του μαθητή Ryan White με τη διεύθυνση του σχολείου του στο Kokomo της πολιτείας Ιντιάνα και η εχθρότητα με την οποία αντιμετωπίστηκε από μεγάλο μέρος της τοπικής κοινωνίας. Τα επόμενα χρόνια, ο Ryan White, με την ανοιχτή υποστήριξη γνωστών καλλιτεχνών και άλλων δημοσίων προσώπων, έγινε ένα από τα πρόσωπα-σύμβολα της μάχης κατά των διακρίσεων προς τους ανθρώπους με HIV/AIDS. Πέθανε το 1990, σε ηλικία 19 ετών.

picture12

Εικόνα 12. Ο Ryan White (1971-1990), ένα από τα πρόσωπα-σύμβολα του αγώνα κατά των διακρίσεων προς τους ανθρώπους που ζουν με HIV/AIDS

 2.4. Το HIV/AIDS στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα, κατά την ίδια περίοδο, η εικόνα της εξάπλωσης και της αντιμετώπισης της επιδημίας του HIV/AIDS είναι – τηρουμένων των αναλογιών – παρόμοια. Ο πρώτος θάνατος από AIDS καταγράφηκε το 1983 και, έκτοτε η επίπτωση του HIV/AIDS ακολούθησε, όπως και στις περισσότερες χώρες του κόσμου, αυξητική πορεία έως το 1998 [14]. Και στην Ελλάδα, τα πρώτα χρόνια της επιδημίας, το HIV/AIDS σε μεγάλο βαθμό αγνοήθηκε, ως νόσος αποκλειστικά των ομοφυλοφίλων και των ουσιοεξαρτημένων ανθρώπων, και χρειάστηκαν οι θάνατοι δημοφιλών προσώπων, όπως του σχεδιαστή μόδας Βασίλη Κουρκουμέλη (Μπίλι Μπο) και του γκαλερίστα Αλέξανδρου Ιόλα το 1987, για να αποτελέσει θέμα ευρείας δημόσιας συζήτησης. Η άγνοια γύρω από τη φύση της νόσου και τους τρόπους μετάδοσης του HIV, η αμηχανία της ιατρικής κοινότητας απέναντι στη νέα ασθένεια, σε συνδυασμό με τον τρομοκρατικό δημόσιο λόγο που αναπτύχθηκε γύρω από αυτή, δημιούργησαν κλίμα έντονου φόβου σε μεγάλη μερίδα του κόσμου και ανορθολογικές αντιδράσεις, γεγονός που είχε βέβαια οδυνηρές συνέπειες για την κοινωνική ζωή των ανθρώπων που ήδη ζούσαν με τον HIV στην Ελλάδα [15]. Χαρακτηριστικά είναι τα ζοφερά τηλεοπτικά μηνύματα της δεκαετίας του ‘90, τα οποία αποσκοπούσαν στην ευαισθητοποίηση του κοινού διαμέσου της καλλιέργειας του φόβου, εκτυλισσόμενα σε μακάβρια σκηνικά, όπως νεκροταφεία, νεκροτομεία, και βρώμικες, σκοτεινές αλάνες και παρουσιάζοντας το HIV/AIDS (ουσιαστικά τους ανθρώπους με HIV/AIDS) με τη μορφή Χάρου, ταφόπλακας, χρησιμοποιημένης σύριγγας ή ωρολογιακής βόμβας (Εικόνα 13).


 
Εικόνα 13. Η απεικόνιση του HIV/AIDS στα ΜΜΕ ως τα μέσα του’90

2.5. Εξελίξεις στον επιστημονικό τομέα

Επιστρέφοντας στον καθαρά επιστημονικό τομέα, το πρώτο σημαντικό επίτευγμα ήρθε από το Institut Pasteur στο Παρίσι και την ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον νομπελίστα ιολόγο Luc Montagnier. Τον Μάιο του 1983, οι Γάλλοι ερευνητές δημοσίευσαν την ανακάλυψη ενός νέου ρετροϊού που πιθανολογούσαν ότι προκαλεί το AIDS [16]. Στην Εικόνα 14 φαίνεται η πρώτη στην ιστορία απεικόνιση του HIV σε ηλεκτρονικό μικροσκόπιο.

picture13

Εικόνα 14. Η πρώτη απεικόνιση του HIV από την ερευνητική ομάδα του Luc Montagnier στο Institut Pasteur

Περίπου έναν χρόνο μετά, η ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον Αμερικανό βιολόγο Robert Gallo στο National Cancer Institute των ΗΠΑ επιβεβαίωσε ότι ο νέος αυτός ρετροϊός, που έλαβε την ονομασία HIV το 1986, είναι όντως ο λοιμογόνος παράγοντας που προκαλεί το AIDS. Η ίδια ομάδα κατασκεύασε και την πρώτη διαγνωστική εξέταση αίματος για τον HIV (ELISA), που διατέθηκε στην αγορά το 1985 (βλ. Η εξέταση για τον HIV).

 

picture14 picture14b
Εικόνα 15. Οι Luc Montagnier (Institut Pasteur, Γαλλία) και Robert Gallo (National Cancer Institute, ΗΠΑ)

Η ανακοίνωση της ανακάλυψης ότι το αίτιο του AIDS είναι ο ιός HIV έγινε δεκτή με μεγάλο ενθουσιασμό από την ιατρική και επιστημονική κοινότητα των ΗΠΑ και του υπόλοιπου κόσμου. Στη μνημειώδη συνέντευξη τύπου στις 23 Απριλίου του 1984, όπου ο Robert Gallo ανακοίνωσε την ανακάλυψη του αιτίου του AIDS, η τότε Υπουργός Υγείας των ΗΠΑ Margaret Heckler δήλωσε την πεποίθηση της ότι μέσα στα επόμενα 2 χρόνια θα είναι έτοιμο προς δοκιμή το πρώτο εμβόλιο κατά του HIV/AIDS.

picture15

Εικόνα 16. Στιγμιότυπο από τη μνημειώδη συνέντευξη τύπου της Υπ. Υγείας Margaret Heckler και του ερευνητή R. Gallo στις 23 Απριλίου του 1984, όπου ανακοινώθηκε η ανακάλυψη του HTLV-III (αργότερα HIV), του ιού που προκαλεί το AIDS

Η δήλωση αυτή μπορεί σήμερα να φαντάζει υπερβολικά αισιόδοξη ή και αφελής, όμως αντανακλούσε όντως τις προσδοκίες των επιστημόνων την εποχή εκείνη. Στο όχι και πολύ μακρινό παρελθόν, άλλωστε, πολλά ιογενή νοσήματα είχαν αντιμετωπιστεί με την κατασκευή εμβολίων, από τη στιγμή που είχε ανακαλυφθεί ο λοιμογόνος παράγοντας που τα προκαλούσε. Όπως αποδείχτηκε όμως τα επόμενα χρόνια, ύστερα από εκτεταμένες έρευνες, ο HIV είναι από πολλές απόψεις ένας μοναδικός (και, υπό μια στενά επιστημονική σκοπιά, εκπληκτικός) ιός, κυρίως ως προς το ότι διαθέτει μια σειρά πολυδαίδαλων μηχανισμών που του επιτρέπουν να περνά απαρατήρητος από το ανθρώπινο ανοσοποιητικό σύστημα. Κανένας άλλος ιός δεν έχει γίνει αντικείμενο τόσο μακροχρόνιας και συστηματικής μελέτης. Και όμως, έως σήμερα, τριάντα και πλέον χρόνια μετά την ανακάλυψή του, δεν υπάρχει κανένας τρόπος οριστικής αντιμετώπισής του (αν και τα τελευταία χρόνια σημειώνονται σημαντικά βήματα).

Το αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα μετά την ανακάλυψη του HIV, έγινε κατανοητή μια επιπλέον ιδιότητα του ιού, η συνειδητοποίηση της οποίας πλημμύρισε με τρόμο την επιστημονική κοινότητα και τον υπόλοιπο κόσμο: η λοίμωξη με τον HIV διέρχεται μια μακρά ασυμπτωματική περίοδο, πριν εξελιχθεί σε AIDS. Έως τότε, οι επιστήμονες πίστευαν πως, από τη στιγμή που ένας άνθρωπος μολυνθεί με τον HIV, μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα θα εμφανίσει τα πρώτα συμπτώματα του AIDS. Αποδείχθηκε όμως ότι το χρονικό αυτό διάστημα μπορεί να είναι πολύ μεγαλύτερο: από λίγα χρόνια μέχρι και περισσότερο από μία δεκαετία (βλ. Τα στάδια εξέλιξης της λοίμωξης HIV). Στο διάστημα αυτό, κατά το οποίο, όπως αρχικά πίστευαν, ο ιός μένει αδρανής (σα σε νάρκη), το θετικό στον HIV άτομο δεν εμφανίζει κανένα χαρακτηριστικό σύμπτωμα και, κατά συνέπεια, δεν υπάρχει κανένας τρόπος να γνωρίζει ότι είναι θετικό στον HIV, εκτός αν κάνει την ειδική εξέταση. Και φυσικά, κατά το ίδιο διάστημα, μπορεί ακούσια να μεταδίδει τον ιό σε άλλους ανθρώπους. Έγινε, λοιπόν, αντιληπτό ότι, στην πραγματικότητα, ο αριθμός των ανθρώπων που είχαν τον HIV ήταν πολύ μεγαλύτερος από όσους είχαν ως τότε διαγνωστεί με AIDS [12].

Η διάθεση της πρώτης εξέτασης για την ύπαρξη αντισωμάτων κατά του HIV στο αίμα (ELISA) το 1985 και του πιο αξιόπιστου ελέγχου Western Blot το 1987 (βλ. Η εξέταση για τον HIV) επιβεβαίωσε τους φόβους των επιστημόνων και το μέγεθος της επιδημίας εκτινάχθηκε απότομα από την τάξη των μερικών χιλιάδων στην τάξη των εκατομμυρίων. Υπολογίζεται ότι στις αρχές του 1981, όταν παρατηρήθηκαν τα πρώτα περιστατικά με AIDS, ήδη 250,000 άνθρωποι είχαν μολυνθεί με τον HIV. Στο τέλος του 1987, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμούσε ότι 5 έως 10 εκατομμύρια άνθρωποι ζούσαν με HIV/AIDS σε ολόκληρο τον κόσμο [17].

2.6. Κοινωνικά κινήματα και αλλαγή του κλίματος

Το τέλος του 1986 έβρισκε τις ΗΠΑ να μετρούν 24,806 θανάτους και 31,741 ανθρώπους υπό ιατρική παρακολούθηση για επιπλοκές του AIDS, ενώ υπολογιζόταν ότι ένα εκατομμύριο αμερικανοί πολίτες είχαν μολυνθεί με τον HIV. Στο σημείο αυτό, καθοριστικής σημασίας υπήρξε η δράση ολοένα πιο μαζικών και πιο ριζοσπαστικών συλλογικών οργανώσεων για την υποστήριξη των ανθρώπων που ζούσαν με HIV/AIDS. Σημαντικότερη εξ αυτών ήταν η οργάνωση ACT UP, η οποία δημιουργήθηκε το 1987 και συσπείρωσε το μεγαλύτερο μέρος των συλλογικοτήτων για την υποστήριξη των ανθρώπων με HIV/AIDS, καθώς και ένα σχετικά μεγάλο μέρος του προοδευτικού καλλιτεχνικού και πολιτικού κόσμου. Μέσα από μαζικές ακτιβιστικές δράσεις, η ACT UP ασκούσε μεγάλη πίεση προς την άρση της σιωπής της κυβέρνησης του R. Reagan, και αργότερα του G.H.W. Bush, γύρω από το ζήτημα του HIV/AIDS, την αύξηση χρηματοδότησης της σχετικής έρευνας, την ευρεία διάθεση φαρμακευτικών σκευασμάτων που βρίσκονταν ακόμη σε πειραματικό στάδιο, καθώς και τη μείωση του κόστους των φαρμάκων που είχαν λάβει έγκριση. Η πρόοδος που σημειώθηκε τα επόμενα χρόνια στη θεραπεία του HIV/AIDS και η πρόσβαση του συνόλου των ανθρώπων που ζουν με HIV/AIDS στις ΗΠΑ στα νέα αντιρετροϊκά φάρμακα οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη δράση της ACT UP [10,12,13].

picture16picture16b
Εικόνα 17. Washington DC, 1988: Η οργάνωση ACT UP πραγματοποιεί μία από τις μαζικότερες διαδηλώσεις στην ιστορία των ΗΠΑ, καταλαμβάνοντας τον Οργανισμό Τροφίμων & Φαρμάκων (FDA)

Μία από τις φαρμακευτικές ουσίες που ελέγχονταν σε εργαστηριακές συνθήκες ήδη από το 1985, η ζιδοβουδίνη, γνωστή ως αζιδοθυμιδίνη ή ΑΖΤ, είχε βρεθεί σε μεταγενέστερες κλινικές δοκιμές σε ανθρώπους να αναστέλλει σημαντικά την επιδείνωση της νόσου, εμποδίζοντας τη δράση του ιικού ενζύμου ‘αντίστροφη μεταγραφάση’ (βλ. Ο κύκλος ζωής του HIV και η δράση των αντιρετροϊκών φαρμάκων). Τον Μάρτιο του 1987, ο Οργανισμός Τροφίμων & Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA) ενέκρινε με πρωτόγνωρα ταχείες διαδικασίες τη διάθεση του AZT από την εταιρεία Burroughs Wellcome με την εμπορική ονομασία Retrovir. Έξι χρόνια μετά την έναρξη της επιδημίας, το AZT ήταν η πρώτη φαρμακευτική ουσία που φαινόταν να καταπολεμά αποτελεσματικά τον ιό και, όπως ήταν αναμενόμενο, δημιούργησε τεράστιες προσδοκίες ότι η θεραπεία του HIV/AIDS ήταν επιτέλους δυνατή.

picture17

Εικόνα 18. Το Retrovir (AZT), το πρώτο φαρμακευτικό σκεύασμα που δημιούργησε ελπίδες για τη θεραπεία του HIV/AIDS, αποδείχτηκε γρήγορα μόνο προσωρινά αποτελεσματικό

Ωστόσο, σύντομα φάνηκε πως η ευεργετική επίδραση του AZT ήταν περιορισμένη και μικρής διάρκειας. Για λόγους που τότε δεν ήταν ακόμη κατανοητοί, πολλοί ασθενείς, ύστερα από μια περίοδο μέσης διάρκειας 9 μηνών, κατά την οποία παρουσίαζαν θεαματική βελτίωση, έβλεπαν τον ιό να ανακάμπτει, την υγεία τους να επιδεινώνεται, και το φάρμακο να μην έχει πια καμία αποτελεσματικότητα (βλ. Αντοχή του HIV στα αντιρετροϊκά φάρμακα και HAART). Το ίδιο αποδείχτηκε και για μια σειρά άλλων ουσιών με παρόμοια δράση που δοκιμάστηκαν τα επόμενα χρόνια, όπως η ζαλσιταβίνη (ddC), η διδανοσίνη (ddl) και η σταβουδίνη (d4T) [18]. Ο HIV φαινόταν να μπορεί να υπερνικά τελικά κάθε φάρμακο που χρησιμοποιούταν εναντίον του. Μέχρι το 1994, η μόνη απτή πρόοδος που σημειώθηκε στον ιατρικό τομέα αφορούσε στην αντιμετώπιση πολλών από τις ευκαιριακές λοιμώξεις που παρουσιάζονται στους ασθενείς με AIDS, γεγονός που παρέτεινε μεν τις ζωές πολλών, όμως δεν ήταν παρά μια προσωρινή λύση. Τίποτα δεν φαινόταν να μπορεί να ανακόψει τη δράση του ιού καθαυτού.

Πάντως, στα χρόνια αυτά, η στάση του κόσμου στις περισσότερες χώρες που πληγήκαν από το HIV/AIDS είχε ήδη αρχίσει να αλλάζει. Όσο οι αριθμητικοί δείκτες της επιδημίας αυξάνονταν, τόσο οι κοινωνίες μετακινούνταν από την αρχική αδιαφορία στον πανικό, και από τον πανικό στην εναγώνια κινητοποίηση για την εύρεση τρόπων θεραπευτικής αντιμετώπισης και περιορισμού της εξάπλωσης της λοίμωξης HIV. Τα μεγέθη ήταν πια τόσο υψηλά, ώστε το HIV/AIDS άρχισε να γίνεται αντιληπτό ως μια παγκόσμια πλέον απειλή και όχι μια νόσος περιθωριακών ομάδων του πληθυσμού. Το 1994, το AIDS ήταν πλέον η πρώτη αιτία θανάτου των ανθρώπων ηλικίας 25 με 44 ετών στις ΗΠΑ, με συνολικά 491,763 ανθρώπους να έχουν διαγνωστεί με HIV/AIDS από την αρχή της επιδημίας, εκ των οποίων οι 294,515 είχαν χάσει τη ζωή τους. Παγκοσμίως, στο τέλος του 1995 υπολογιζόταν ότι σχεδόν 20 εκατομμύρια άνθρωποι ζούσαν με HIV/AIDS και επιπλέον 6.4 περίπου εκατομμύρια άνθρωποι (εκ των οποίων το 1.4 παιδιά) είχαν πεθάνει από AIDS [19]. Επιπλέον, οι έντονες πιέσεις που ασκούνταν προς τις πολιτικές ηγεσίες από διάφορα τμήματα της κοινωνίας, ακτιβιστικές οργανώσεις, την επιστημονική κοινότητα, καλλιτέχνες και άλλα επώνυμα πρόσωπα, είχαν ως αποτέλεσμα τη μεγάλη αύξηση της χρηματοδότησης της έρευνας για το HIV/AIDS, οι καρποί της οποίας έγιναν σύντομα ορατοί.

 

Διάβασε την επόμενη ενότητα εδώ.

Βιβλιογραφικές πηγές

  1. Dimmock, N.J. (2016). Introduction to modern virology (7th edition). Oxford: John Wiley & Sons.
  2. Clavel, F., Guetard, D., Brun-Vezinet, F., et al. (1986). Isolation of a new human retrovirus from West African patients with AIDS. Science, 233(4761), 343-6.
  3. Sharp, P.M., Robertson, D.L., Gao, F., & Hahn, B.H. (1994). Origins and diversity of human immunodeficiency viruses. AIDS, 8(1), S27-S42.
  4. Sharp, P.M., & Hahn, B.H. (2011). Origins of HIV and the AIDS pandemic. Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine, 1(1), a006841.
  5. Gao, F., Bailes, E., Robertson, D.L., et al. (1999). Origin of HIV-1 in the chimpanzee Pan troglodytes troglodytes. Nature 397(6718), 436-41.
  6. Gao, F., Yue, L., White, A.T., et al. (1992). Human infection by genetically diverse SIVsm-related HIV-2 in west Africa. Nature 358(6386), 495-9.
  7. Faria, N.R., Rambaut, A., Suchard, M.A., et al. (2014). The early spread and epidemic ignition of HIV-1 in human populations. Science, 346(6205), 56-61.
  8. Zhu, T., Korber, B.T., Nahmias, A.J., Hooper, E., Sharp, P.M., & Ho, D.D. (1998). An African HIV-1 sequence from 1959 and implications for the origin of the epidemic. Nature, 391, 594-7.
  9. Centers for Disease Control (1981). Kaposi’s Sarcoma and Pneumocystis Pneumonia among Homosexual Men – New York City and California. Morbidity and Mortality Weekly Report, 30(21), 305-8.
  10. Colichman, P. (Παραγωγός) & Rosenzweig, J. (Σκηνοθέτης) (2011). 30 Years from Here: A Personal History of NYC & HIV/AIDS (Ντοκιμαντέρ). USA: Here Media. Τελευταία ανάκτηση (06.09.2016): https://www.youtube.com/watch?v=yb-aGpc3HQA
  11. Nisbett, A. (Παραγωγός), Ronowicz, S. (Αρχισυντάκτης) & Massey, G. (Αρχισυντάκτης) (1983). Killer in the Village (Ντοκιμαντέρ). United Kingdom: BBC Two/Horizon. Τελευταία ανάκτηση (02.09.2016): https://www.youtube.com/watch?v=4IdpMkUlZOM
  12. Cran, W., & Barker, G. (Παραγωγοί and Σκηνοθέτες) (2006). The Age of AIDS (Ντοκιμαντέρ). USA: WGBH/Frontline. Τελευταία ανάκτηση (07.09.2016): https://www.youtube.com/watch?v=fS0OoreV-S4
  13. World Science Festival. (2015, December 3). Ending the Epidemic: Science Advances on AIDS (Τηλεοπτική εκπομπή). Τελευταία ανάκτηση (05.09.2016): https://www.youtube.com/watch?v=P4diCNXfgsk
  14. Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (2017). Δελτίο Επιδημιολογικής Επιτήρησης της HIV/AIDS λοίμωξης στην Ελλάδα, Τεύχος 31. Αθήνα: ΚΕΕΛΠΝΟ.
  15. Πετρόπουλος, Δ. (Αρχισυντάκτης) & Νταούλης, Γ. (Σκηνοθέτης) (2011). Μηχανή του Χρόνου (Τηλεοπτική σειρά). Ελλάδα: ΕΡΤ A.E.. Τελευταία ανάκτηση (05.09.2016): http://webtv.ert.gr/katigories/politismos/mixani-tou-xronou/05dek2015-i-michani-tou-chronou/
  16. Barré-Sinoussi, F., Chermann, J.C., Rey, F., et al. (1983). Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS). Science, 220(4599), 868-71.
  17. World Health Organisation (1987). Global Statistics. Weekly Epidemiological Record, 62(49), 372.
  18. Hoffmann, C., & Rockstroh, J. (2015). HIV 2015/16. Hamburg: Medizin Fokus Verlag.
  19. Altman, L.K. (1996, November 28). U.N. Reports 3 Million New H.I.V. Cases Worldwide for ’96. The New York Times. Τελευταία ανάκτηση (06.09.2016): http://www.nytimes.com/1996/11/28/world/un-reports-3-million-new-hiv-cases-worldwide-for-96.html
  20. Ho, D.D. (1995). Time to hit HIV, early and hard. New England Journal of Medicine, 333(7), 450-1.
  21. Ho, D.D., Neumann, A.U., Perelson, A.S., Chen, W., Leonard, J.M., & Markowitz, M. (1995). Rapid turnover of plasma virions and CD4 lymphocytes in HIV-1 infection. Nature, 373(6510), 123-6.
  22. DELTA (1996). A randomised double-blind controlled trial comparing combinations of zidovudine plus didanosine or zalcitabine with zidovudine alone in HIV-infected individuals. Lancet, 348(9023), 283-91.
  23. Hammer, S.M., Katzenstein, D.A., Hughes, M.D., et al. (1996). A trial comparing nucleoside monotherapy with combination therapy in HIV-infected adults with CD4 cell counts from 200 to 500 per cubic millimeter. New England Journal of Medicine, 335(15), 1081-90.
  24. Mocroft, A., Katlama, C., Johnson, A.M., et al. AIDS across Europe, 1994-98: the EuroSIDA study. Lancet, 356(9226), 291-6.
  25. Anglemyer, A., Rutherford, G.W., Egger, M., & Siegfried, N. (2011). Antiretroviral therapy for prevention of HIV transmission in HIV-discordant couples. Cochrane Database for Systematic Reviews, 5, CD009153.
  26. Rodger, A.J., Cambiano, V., Bruun, T., et al. (2016). Sexual Activity Without Condoms and Risk of HIV Transmission in Serodifferent Couples When the HIV-Positive Partner Is Using Suppressive Antiretroviral Therapy. Journal of the American Medical Association, 316(2), 171-81.
  27. World Health Organization (2015). Guideline on when to start antiretroviral therapy and on pre-exposure prophylaxis for HIV. Geneva: WHO Press.
  28. Siliciano, J.D., Kajdas, J., Finzi, D., et al. (2003). Long-term follow-up studies confirm the stability of the latent reservoir for HIV-1 in resting CD4+ T cells. Nature Medicine, 9(6), 727-8.
  29. UNAIDS (2016). AIDS by the numbers. Geneva: UNAIDS.
  30. UNAIDS (2016). Global AIDS update 2016. Geneva: UNAIDS.
  31. European Centre for Disease Prevention and Control, & WHO Regional Office for Europe (2016). HIV/AIDS surveillance in Europe 2015. Stockholm: ECDC.