• el
Αθήνα: 210 7257617 210 7233848
Θεσσαλονίκη: 2310 237040

1. 1920 – 1980: Η προέλευση και η αρχική εξάπλωση του HIV

Η έρευνα για την προέλευση του HIV ξεκίνησε στα μέσα της δεκαετίας του ’80, σχεδόν ταυτόχρονα με την ανακάλυψη ότι η αιτία του AIDS, της ακατανόητης ακόμη τότε ασθένειας που εξαπλωνόταν σε ολόκληρο τον κόσμο (βλ. Τι είναι το AIDS;), είναι αυτός ο άγνωστος μέχρι πρότινος ιός (βλ. Τι είναι ο HIV;). Η ανακάλυψη του HIV γέννησε πάρα πολλές ελπίδες στην ιατρική κοινότητα, που, ως τότε, απλά παρακολουθούσε ένα διαρκώς αυξανόμενο αριθμό νέων κατά βάση ανθρώπων να οδηγείται γρήγορα σε πρόωρο θάνατο, χωρίς να κατανοεί γιατί και χωρίς να μπορεί να προσφέρει καμία ουσιαστική βοήθεια. Εφόσον η αιτία του AIDS ήταν πια γνωστή, δεν ήταν παρά θέμα χρόνου, όπως πολλοί πίστευαν, να μελετηθεί περαιτέρω ο ιός, να γίνουν κατανοητοί οι μηχανισμοί του και, τελικά, να βρεθεί κάποιος τρόπος να αντιμετωπιστεί, όπως άλλωστε είχε συμβεί στο παρελθόν και με πολλά άλλα ιογενή νοσήματα. Η έρευνα για την προέλευση του HIV ήταν εξαρχής σημαντικό τμήμα αυτής της προσπάθειας.

Η προσοχή των ερευνητών στράφηκε από νωρίς στην περιοχή της κεντρικής Αφρικής, όπου η επιδημία του AIDS είχε λάβει διαστάσεις ήδη κατά τις δεκαετίες του ’60 και ’70, όπως διαπιστώθηκε εκ των υστέρων, και σε μία ομάδα ιών που προσβάλλουν τα ανθρωποειδή θηλαστικά (μαϊμούδες, πίθηκους, χιμπατζήδες, κ.λπ.). Η συγκεκριμένη οικογένεια ιών, γνωστή ως SIV (Simian Immunodeficiency Virus), παρουσιάζει πολλές γενετικές ομοιότητες με τον HIV και είναι δυνατόν να προκαλέσει σε κάποια από τα ζώα αυτά αντίστοιχη συμπτωματολογία με αυτή του AIDS στους ανθρώπους. Η βασική υπόθεση ήταν πως κάποιο από τα στελέχη των SIV μεταπήδησε με κάποιον τρόπο, κάποια στιγμή, στον άνθρωπο και εξελίχθηκε τελικά, μετά από μια σειρά μεταλλάξεων και προσαρμογών, στον σημερινό HIV [1].

Την πρώτη ένδειξη υπέρ της παραπάνω υπόθεσης αποτέλεσε η ανακάλυψη, το 1986, κι ενός δεύτερου ιού, που επίσης προκαλούσε AIDS σε ανθρώπους της δυτικής Αφρικής [2]. Το ίδιο έτος, οι δύο ιοί του AIDS έλαβαν τη σημερινή τους ονομασία, ώστε να διακρίνονται μεταξύ τους: HIV-1 και HIV-2. Περιέργως, ο HIV-2 διέφερε σε μεγάλο βαθμό γενετικά από τον HIV-1, ήταν όμως παρόμοιος με έναν ιό της οικογένειας SIV, που προκαλούσε ανοσοανεπάρκεια στους μακάκους, ένα γένος μαϊμούδων διαδεδομένο στην αφρικανική ήπειρο. Τα αμέσως επόμενα χρόνια, ανακαλύφθηκαν περισσότεροι από 40 νέοι τύποι ιών της οικογένειας SIV σε διάφορα είδη πρωτευόντων θηλαστικών της Υποσαχάριας Αφρικής. Κάποιοι από αυτούς ήταν γενετικά παρόμοιοι με τον HIV-1, κάποιοι με τον HIV-2, όλοι όμως έδειχναν να υπάγονται στο ίδιο γενεαλογικό δέντρο. Οι σχέσεις γενετικής και γενεαλογικής συγγένειας όλων αυτών των ιών, υποδήλωναν ότι τόσο ο HIV-1, όσο και ο HIV-2, ήταν το εξελικτικό προϊόν μιας σειράς μεταπηδήσεων και προσαρμογών των πρόδρομων αυτών ιών της οικογένειας SIV από είδος σε είδος και τελικά στον άνθρωπο [3,4].

Όντως, μεταγενέστερες έρευνες, μέσω μίας εξαντλητικής διαδικασίας συλλογής και γενετικής ανάλυσης δειγμάτων ιών της οικογένειας SIV που κράτησε πάνω από μία δεκαετία, έχουν προσφέρει ισχυρές αποδείξεις ότι ο πιο άμεσος πρόγονος του HIV-1 είναι το στέλεχος SIVcpz, το οποίο ανακαλύφθηκε σε χιμπατζήδες της κεντρικής Αφρικής [5], ενώ ο πρόγονος του HIV-2 είναι το στέλεχος SIVsmm, το οποίο ανακαλύφθηκε στους πιθήκους sooty mangabey [6] (βλ. Εικόνα 1). Με κάποιον τρόπο, κάποια στιγμή, τα συγκεκριμένα στελέχη μεταδόθηκαν από τα ζώα αυτά στον άνθρωπο και ακολούθησαν, στη συνέχεια, τη δική τους εξελικτική πορεία στο νέο τους ξενιστή. Από τους δύο τύπους του HIV, ο HIV-1 είναι μακράν ο πιο μελετημένος, καθώς ο HIV-2 είναι λιγότερο μεταδοτικός και συναντάται σχεδόν αποκλειστικά στη δυτική Αφρική. Η συνέχεια του κειμένου αναφέρεται μόνο στον HIV-1.

picture1

Εικόνα 1. Η προέλευση των ιών HIV-1 και HIV-2 (πηγή: Sharp & Hahn (2011). Origins of HIV and the AIDS Pandemic)

Μετά την ανασύνθεση του γενεαλογικού του δέντρου, το επόμενο βήμα στην έρευνα της προέλευσης του HIV ήταν η ανίχνευση των διαδρομών που ακολούθησε στον ανθρώπινο πληθυσμό και ο προσδιορισμός του χρόνου και του τόπου, όπου ο πρόδρομος του HIV ιός μεταπήδησε για πρώτη φορά από τους χιμπατζήδες στον άνθρωπο. Τη δυνατότητα αυτή προσφέρουν οι σύγχρονες μέθοδοι της επιδημιολογικής, γενετικής και μοριακής βιολογίας, μέσω της παρατήρησης των μεταλλάξεων που με σταθερό ρυθμό εμφανίζει ο HIV.

Όλα τα διαθέσιμα δεδομένα υποδεικνύουν, λοιπόν, ότι η πρώτη μετάδοση στον άνθρωπο συνέβη μεταξύ του 1910 και 1930 στην ευρύτερη περιοχή της Κινσάσα, της πρωτεύουσας της σημερινής Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό, βελγική αποικία μέχρι και το 1960 [4]. Σύμφωνα με την επικρατέστερη θεωρία, η μετάδοση συνέβη κατά το κυνήγι χιμπατζήδων, μια πρακτική που είναι συνηθισμένη μέχρι και σήμερα σε ομάδες χωρικών της κεντρικής Αφρικής. Πιθανότατα, όπως εικάζεται, κάποιος τραυματισμένος κυνηγός ήρθε σε επαφή με το αίμα ενός θανατωμένου ζώου και, στη συνέχεια, μετέφερε τον ιό στην κοινότητά του μέσω σεξουαλικής επαφής. Πιθανολογείται ότι κάτι τέτοιο θα πρέπει να συνέβη όχι μία, αλλά αρκετές φορές και ότι το ανθρώπινο ανοσοποιητικό σύστημα θα είχε καταφέρει στις περισσότερες περιπτώσεις να αντιμετωπίσει τον νέο ιό. Καθώς όμως αυτός είχε την ευκαιρία, έστω και για περιορισμένο διάστημα, να πολλαπλασιαστεί μέσα στο σώμα των νέων του ξενιστών, παρουσίασε μεταλλάξεις, κάποιες εκ των οποίων τον βοήθησαν να προσαρμοστεί στο περιβάλλον του ανθρώπινου σώματος και να παραμένει ουσιαστικά απρόσβλητος από το ανθρώπινο ανοσοποιητικό σύστημα [7].

picture2

Εικόνα 2. Όλα τα διαθέσιμα δεδομένα υποδεικνύουν ότι η πρώτη μεταπήδηση του πρόδρομου του HIV ιού  (SIVcpz) στον άνθρωπο συνέβη γύρω στα 1920 στην περιοχή της Κινσάσα, πρωτεύουσα της σημερινής Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό, βελγική αποικία ως το 1960
picture3 picture3b
Εικόνα 3. Εικάζεται ότι ο πρόδρομος του HIV ιός μεταπήδησε για πρώτη φορά στον άνθρωπο κατά το κυνήγι χιμπατζήδων, μια πρακτική συνηθισμένη μεταξύ των χωρικών της κεντρικής Αφρικής

Από εκεί και πέρα, για τις επόμενες δεκαετίες, ο νέος ιός συνέχισε να εξαπλώνεται σε ολοένα και μεγαλύτερες ομάδες του πληθυσμού της κεντρικής και δυτικής αφρικανικής ηπείρου, φτάνοντας στις μεγαλύτερες πόλεις, όπως η πρωτεύουσα της βελγικής τότε αποικίας του Κονγκό, Léopoldville (μετονομάστηκε σε Κινσάσα το 1966). Πράγματι, η πρώτη εκ των υστέρων επιβεβαιωμένη περίπτωση λοίμωξης HIV ανάγεται στο 1959, σε άνδρα κάτοικο της περιοχής [8], ενώ, όπως διαπιστώθηκε αρκετά χρόνια μετά, ήδη κατά τις δεκαετίες του ’60 και του ’70, το AIDS είχε εμφανιστεί σε μεγάλο τμήμα του πληθυσμού, ανδρών και γυναικών, των χωρών της κεντρικής και δυτικής Αφρικής. Πολλοί παράγοντες συνετέλεσαν στην περαιτέρω εξάπλωση του HIV στις χώρες αυτές, κυρίως όμως οι συνθήκες ακραίας φτώχειας εξαιτίας της πολυετούς αποικιοκρατικής εκμετάλλευσης, που οδήγησαν στην αυξανόμενη συγκέντρωση του πληθυσμού σε μεγάλα αστικά κέντρα και εξανάγκασαν πολλές γυναίκες στην πορνεία, οι μαζικοί εμβολιασμοί με επαναχρησιμοποιούμενες βελόνες, και οι αυξημένες μεταναστευτικές ροές λόγω της οικονομικής και πολιτικής αστάθειας που διαδέχθηκε την αποχώρηση των αποικιοκρατικών δυνάμεων από την αφρικανική ήπειρο την ίδια περίοδο.

picture4

Εικόνα 4. Το Leopoldville (σημερινή Κινσάσα) στα τέλη της δεκαετίας του ‘20

picture5

Εικόνα 5. Κινσάσα, ΛΔ Κονγκό, δεκαετία ’60: Οι επί δεκαετίες χειμαζόμενες κοινωνίες της κεντρικής Αφρικής οδηγήθηκαν σε μια φάση απότομης αστικοποίησης μετά την αποχώρηση των αποικιοκρατικών δυνάμεων, γεγονός που συνετέλεσε σημαντικά στην εξάπλωση του HIV

Δεν προκαλεί, βέβαια, εντύπωση το γεγονός ότι οι πρώτες αυτές επιδημίες του AIDS στις αφρικανικές χώρες πέρασαν απαρατήρητες από τον υπόλοιπο ανεπτυγμένο κόσμο. Κατά τη δεκαετία του ’70, ωστόσο, ο HIV συνεχίζει να εξαπλώνεται σιωπηλά από την Αφρική στις υπόλοιπες χώρες του κόσμου και κυρίως στις ΗΠΑ, ακολουθώντας τα μεγάλα μεταναστευτικά ρεύματα που σημειώθηκαν ανά τον κόσμο την περίοδο εκείνη. Θα χρειαστεί να περάσει περίπου μία δεκαετία ακόμη, προτού οι πρώτοι αμερικανοί πολίτες που είχαν μολυνθεί με τον ιό αρχίσουν να εκδηλώνουν τα συμπτώματα μιας νέας, ανεξήγητης και θανατηφόρας ασθένειας, που λίγα χρόνια αργότερα ονομάστηκε AIDS (βλ. 1981 – 1994: Από την αδράνεια στο μαζικό πανικό).

Βιβλιογραφικές πηγές

  1. Dimmock, N.J. (2016). Introduction to modern virology (7th edition). Oxford: John Wiley & Sons.
  2. Clavel, F., Guetard, D., Brun-Vezinet, F., et al. (1986). Isolation of a new human retrovirus from West African patients with AIDS. Science, 233(4761), 343-6.
  3. Sharp, P.M., Robertson, D.L., Gao, F., & Hahn, B.H. (1994). Origins and diversity of human immunodeficiency viruses. AIDS, 8(1), S27-S42.
  4. Sharp, P.M., & Hahn, B.H. (2011). Origins of HIV and the AIDS pandemic. Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine, 1(1), a006841.
  5. Gao, F., Bailes, E., Robertson, D.L., et al. (1999). Origin of HIV-1 in the chimpanzee Pan troglodytes troglodytes. Nature 397(6718), 436-41.
  6. Gao, F., Yue, L., White, A.T., et al. (1992). Human infection by genetically diverse SIVsm-related HIV-2 in west Africa. Nature 358(6386), 495-9.
  7. Faria, N.R., Rambaut, A., Suchard, M.A., et al. (2014). The early spread and epidemic ignition of HIV-1 in human populations. Science, 346(6205), 56-61.
  8. Zhu, T., Korber, B.T., Nahmias, A.J., Hooper, E., Sharp, P.M., & Ho, D.D. (1998). An African HIV-1 sequence from 1959 and implications for the origin of the epidemic. Nature, 391, 594-7.
  9. Centers for Disease Control (1981). Kaposi’s Sarcoma and Pneumocystis Pneumonia among Homosexual Men – New York City and California. Morbidity and Mortality Weekly Report, 30(21), 305-8.
  10. Colichman, P. (Παραγωγός) & Rosenzweig, J. (Σκηνοθέτης) (2011). 30 Years from Here: A Personal History of NYC & HIV/AIDS (Ντοκιμαντέρ). USA: Here Media. Τελευταία ανάκτηση (06.09.2016): https://www.youtube.com/watch?v=yb-aGpc3HQA
  11. Nisbett, A. (Παραγωγός), Ronowicz, S. (Αρχισυντάκτης) & Massey, G. (Αρχισυντάκτης) (1983). Killer in the Village (Ντοκιμαντέρ). United Kingdom: BBC Two/Horizon. Τελευταία ανάκτηση (02.09.2016): https://www.youtube.com/watch?v=4IdpMkUlZOM
  12. Cran, W., & Barker, G. (Παραγωγοί and Σκηνοθέτες) (2006). The Age of AIDS (Ντοκιμαντέρ). USA: WGBH/Frontline. Τελευταία ανάκτηση (07.09.2016): https://www.youtube.com/watch?v=fS0OoreV-S4
  13. World Science Festival. (2015, December 3). Ending the Epidemic: Science Advances on AIDS (Τηλεοπτική εκπομπή). Τελευταία ανάκτηση (05.09.2016): https://www.youtube.com/watch?v=P4diCNXfgsk
  14. Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (2014). Δελτίο Επιδημιολογικής Επιτήρησης της HIV/AIDS λοίμωξης στην Ελλάδα, Τεύχος 29. Αθήνα: ΚΕΕΛΠΝΟ.
  15. Πετρόπουλος, Δ. (Αρχισυντάκτης) & Νταούλης, Γ. (Σκηνοθέτης) (2011). Μηχανή του Χρόνου (Τηλεοπτική σειρά). Ελλάδα: ΕΡΤ A.E.. Τελευταία ανάκτηση (05.09.2016): http://webtv.ert.gr/katigories/politismos/mixani-tou-xronou/05dek2015-i-michani-tou-chronou/
  16. Barré-Sinoussi, F., Chermann, J.C., Rey, F., et al. (1983). Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS). Science, 220(4599), 868-71.
  17. World Health Organisation (1987). Global Statistics. Weekly Epidemiological Record, 62(49), 372.
  18. Hoffmann, C., & Rockstroh, J. (2015). HIV 2015/16. Hamburg: Medizin Fokus Verlag.
  19. Altman, L.K. (1996, November 28). U.N. Reports 3 Million New H.I.V. Cases Worldwide for ’96. The New York Times. Τελευταία ανάκτηση (06.09.2016): http://www.nytimes.com/1996/11/28/world/un-reports-3-million-new-hiv-cases-worldwide-for-96.html
  20. Ho, D.D. (1995). Time to hit HIV, early and hard. New England Journal of Medicine, 333(7), 450-1.
  21. Ho, D.D., Neumann, A.U., Perelson, A.S., Chen, W., Leonard, J.M., & Markowitz, M. (1995). Rapid turnover of plasma virions and CD4 lymphocytes in HIV-1 infection. Nature, 373(6510), 123-6.
  22. DELTA (1996). A randomised double-blind controlled trial comparing combinations of zidovudine plus didanosine or zalcitabine with zidovudine alone in HIV-infected individuals. Lancet, 348(9023), 283-91.
  23. Hammer, S.M., Katzenstein, D.A., Hughes, M.D., et al. (1996). A trial comparing nucleoside monotherapy with combination therapy in HIV-infected adults with CD4 cell counts from 200 to 500 per cubic millimeter. New England Journal of Medicine, 335(15), 1081-90.
  24. Mocroft, A., Katlama, C., Johnson, A.M., et al. AIDS across Europe, 1994-98: the EuroSIDA study. Lancet, 356(9226), 291-6.
  25. Anglemyer, A., Rutherford, G.W., Egger, M., & Siegfried, N. (2011). Antiretroviral therapy for prevention of HIV transmission in HIV-discordant couples. Cochrane Database for Systematic Reviews, 5, CD009153.
  26. Rodger, A.J., Cambiano, V., Bruun, T., et al. (2016). Sexual Activity Without Condoms and Risk of HIV Transmission in Serodifferent Couples When the HIV-Positive Partner Is Using Suppressive Antiretroviral Therapy. Journal of the American Medical Association, 316(2), 171-81.
  27. World Health Organization (2015). Guideline on when to start antiretroviral therapy and on pre-exposure prophylaxis for HIV. Geneva: WHO Press.
  28. Siliciano, J.D., Kajdas, J., Finzi, D., et al. (2003). Long-term follow-up studies confirm the stability of the latent reservoir for HIV-1 in resting CD4+ T cells. Nature Medicine, 9(6), 727-8.
  29. UNAIDS (2016). AIDS by the numbers. Geneva: UNAIDS.
  30. UNAIDS (2016). Global AIDS update 2016. Geneva: UNAIDS.
  31. European Centre for Disease Prevention and Control, & WHO Regional Office for Europe (2015). HIV/AIDS surveillance in Europe 2014. Stockholm: ECDC.
  32. Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (2015). Συνοπτικά επιδημιολογικά δεδομένα για το HIV/AIDS στην Ελλάδα (ως 31 Οκτ 2015). Αθήνα: ΚΕΕΛΠΝΟ.